48 22 729 66 34 do 38
sekretariat@cdr.gov.pl

en

A A A

A- A A+

Produkcja zbóż ma strategiczne znaczenie dla gospodarki zarówno w Polsce jak i na świecie. W skali światowej zboża stanowią około 50% produk­cji roślinnej. Są podstawowym składnikiem po­żywienia, a tak­że w coraz większym stopniu odnawialnym surowcem dla celów przemysłowych, energetycznych czy farmaceutycznych.

Produkcja zbóż na świecie w sezonie 2020/21, według prognoz USDA, będzie rekordowa i wyniesie 2228 mln ton, tj. o 3% więcej niż w poprzednim sezonie i o ok. 1% więcej od przewidywanego globalnego zapotrzebowania (2207 mln ton). Na początku bieżącego sezonu odnotowano duże zapasy zbóż, na poziomie blisko 640 mln ton. Taka sytuacja pozwala przewidywać, że rynek zbóż w bieżącym sezonie powinien być stabilny.

Globalne zbiory zbóż konsumpcyjnych w sezonie 2020/21 mogą ukształtować się na poziomie 769 mln ton, tj. o 0,6% wyższym niż w sezonie 2019/2020. Wzrost zbiorów pszenicy spodziewany jest w Rosji, Kanadzie, Australii i Argentynie. Mniejsze zbiory pszenicy mogą pojawić się m.in. na Ukrainie oraz w USA i UE. Zbiory zbóż paszowych na świecie w sezonie 2020/21 prognozowane są na poziomie blisko 1458 mln ton, o 4%  wyższym niż w poprzednim sezonie, w tym kukurydzy – 1163 mln ton, o 4,5% wyższym. Większe zbiory przewidywane są dla wszystkich zbóż z wyjątkiem jęczmienia (spadek o 1% do 155 mln ton).

W Unii Europejskiej zbiory zbóż (ze względu na suszę, zwłaszcza we Francji i w Niemczech oraz nadmiernych odpadach w Rumunii i na Węgrzech) mogą być o 4% mniejsze niż przed rokiem i wynieść 303 mln ton. Tym samym mniejsze będą również możliwości eksportu do krajów trzecich.

Produkcja zbóż jest jednym z głównych kierunków produkcji rolniczej w Polsce. Powierzchnia uprawy zbóż plasuje Polskę na drugim miejscu w Unii Europejskiej (po Francji), a w zbiorach zbóż – trzecie (po Francji i Niemczech). Polska posiada wyraźną specjalizację w eksporcie zbóż i produktów zbożowych do państw UE. Wysoki potencjał produkcyjny sprawia, że import zbóż stanowi jedynie uzupełnienie produkcji krajowej w latach nieurodzaju lub z uwagi na ograniczenia klimatyczne.

W 2019 r., w porównaniu z poprzednim rokiem, areał zbóż zwiększył się o 1,0% do 7,9 mln ha, z czego 2,5 mln ha zajmowały zboża konsumpcyjne (wykres 1). Zmiany w wielkości zasiewów zbóż miały miejsce ze względu na czynniki ekonomiczne i przyrodnicze.

W strukturze powierzchni zasiewów zbóż nadal dominowały oziminy z udziałem 54,7% (53,9% w poprzednim roku). Ich areał zwiększył się o 2,5%. Powierzchnia zbóż jarych zmalała o 0,8%. Największy udział w zasiewach zbóż w podziale na gatunki w 2019 roku nieprzerwanie odnotowywano w areale pszenicy, której ziarno wysiewane było na obszarze 2 511 tys. Ha, co stanowiło 32% powierzchni zasiewów zbóż (wykres 2). Warto wspomnieć, że zdecydowaną przewagę w pszenicy stanowiła jej ozima odmiana. Podobną sytuację można zauważyć w przypadku pszenżyta, gdzie również zdecydowanie najwięcej wysiewano odmian jesiennych. Całe pszenżyto w 2019 roku w strukturze gatunkowej zasiewów zbóż zajęło 2 miejsce i odznaczało się 17% udziałem.

Wykres 1. Powierzchnia zasiewów zbóż w Polsce w latach 2015-2019 (tys. ha)

AR wykres 1

Źródło: Opracowanie własne na podstawie: Użytkowanie gruntów i powierzchnia zasiewów w 2019 roku.

Powierzchnia jęczmienia i kukurydzy zwiększyła się odpowiednio o 0,6 i 3%.
W przypadku jęczmienia sytuacja była odwrotna do pszenicy i pszenżyta i tutaj zdecydowanie więcej wysiewano ziarna na wiosnę. Jeszcze na początku XXI wieku siano w Polsce śladowe ilości kukurydzy, jednak poprzez zmianę sposobu odżywiania zwierząt, kukurydza odgrywa coraz większą rolę w żywieniu zwierząt. Z roku na rok odnotowuje się coraz mniejszy udział żyta oraz owsa.

Wykres 2. Struktura zasiewów zbóż wg gatunków w Polsce w 2019 roku

AR wykres 2

Źródło: Opracowanie własne na podstawie: Użytkowanie gruntów i powierzchnia zasiewów w 2019 roku.

Zbiory zbóż w 2019 r. wyniosły około 28,9 mln ton, tj. o około 9% więcej niż w 2018 r. W stosunku do średniej z poprzednich 5 lat było to mniej o 2,6%. Wielkość produkcji zbóż w Polsce jest zróżnicowana regionalnie ze względu na jakość gleb, długość okresu wegetacji, strukturę agrarna, kulturę rolną, stopień uprzemysłowienia i urbanizacji. Wzrost był wynikiem wyższych niż w poprzednim roku plonów. Skalę wzrostu ograniczyła, występująca w okresie wiosenno-letnim susza.

Wielkość zbiorów zbóż  w latach 2015-2019 przedstawiono w Tabeli 1. W 2019 r. odnotowano wzrost produkcji zbóż zarówno konsumpcyjnych o 12%, jak i paszowych o 7%. W stosunku do roku poprzedniego. Ozimin zebrano o 12,5% więcej niż przed rokiem, a zbóż jarych o 2,3%. Zbożem, które w 2019 roku charakteryzowało się największymi zbiorami była pszenica. Jej produkcja wyniosła 11 012 tys. ton, co w porównaniu z rokiem 2018 dało wzrost o 12%. Z roku na rok coraz większe zbiory można zaobserwować w gospodarstwach uprawiających pszenżyto. W 2019 roku produkcja pszenżyta ozimego wyniosła 4 583 tys. ton, co złożyło się na 12% wzrost w porównaniu z 2018 rokiem. Warto zwrócić uwagę, iż na trzecim miejscu pod względem wielkości zbiorów znalazła się kukurydza, której produkcja wyniosła 3 634 tys. ton. Kukurydza jest rośliną o większych plonach niż inne uprawy zbożowe, dlatego osiąga tak dobre wyniki produkcyjne. Jednak w porównaniu do roku 2018 odnotowano spadek w zbiorach o 3%, z powodu panującej suszy.

Tabela 1. Zbiory zbóż w podziale gatunki w latach 2015-2019 (tys. ton)

wyszczególnienie

2015

2016

2017

2018

2019

2018=100

Ogółem

27897

29687

31778

26657

28990

109

Zboża konsumpcyjne:

10958

10828

11666

9820

11012

112

Pszenica

10958

10828

11666

9820

11012

112

Zboża paszowe:

16939

18859

20112

16837

17978

107

Żyto

2013

2200

2674

2167

2461

114

Jęczmień

2961

3441

3793

3048

3374

111

Owies

1220

1358

1465

1166

1233

106

Pszenżyto

5339

5102

5312

4086

4583

112

Mieszanki zbożowe

2250

2415

2847

2506

2472

99

Kukurydza

3156

4343

4022

3864

3734

97

Pozostałe

106

162

145

137

120

87

Źródło: Opracowanie własne na podstawie: Wyniki Produkcji Roślinnej 2017, 2019 oraz IERIGŻ-PIB Rynek zbóż nr 57.

Plony zbóż konsumpcyjnych i paszowych w Polsce w latach 2015-2017 przedstawiono na wykresie 3. W 2018 i 2019 roku plony były nieco niższe niż w latach ubiegłych. Pszenica w 2019 roku plonowała na poziomie 4,3 t/ha, natomiast zboża paszowe na poziomie 3,05 t/ha.  W 2019 r. średnie plony zbóż wyniosły około 3,7 t/ha i były o 6,4% wyższe od notowanych w poprzednim roku, ale o 6,7% niższe od średniej z lat 2014-2018. Możliwości plonowania w znacznym stopniu ograniczyła susza, jaka wystąpiła w okresie wiosenno-letnim na dużym obszarze kraju.

Wykres 3. Plony zbóż konsumpcyjnych i paszowych w Polsce w latach 2015-2019 (t/ha)

AR wykres 3

Źródło: Opracowanie własne na podstawie: Wyniki produkcji roślinnej 2019, IERIGŻ-PIB Rynek zbóż nr 57.

Rok do roku można zaobserwować wyraźną tendencję wzrostową w rejestracji nowych odmian zbóż. Według danych Centralnego Ośrodka Badania Odmian Roślin Uprawnych (COBORU) łączna ilość materiału siewnego zbóż kategorii elitarny i kwalifikowany oceniona w 2020 roku w laboratoriach urzędowych i akredytowanych wyniosła 701 odmian i w stosunku do 2019 roku zwiększyła się o 3,9%, a w porównaniu do 2015 roku o 34,8% (wykres 4). Odmian zbóż konsumpcyjnych w 2020 zarejestrowano 178 natomiast zbóż paszowych 523.
W Krajowym Rejestrze odmian roślin rolniczych (KR), czyli w urzędowym wykazie odmian których materiał siewny może być wytwarzany i może znajdować się w obrocie w Polsce jak i na obszarze Unii Europejskiej, przeważały odmiany z zagranicznych firm hodowlanych, które stanowiły 57% wszystkich odmian zbożowych. Struktura odmian zbożowych była w 2020 roku bardzo podzielona, nie było żadnego gatunku zbóż, który posiadał dużo więcej odmian niż pozostałe. Spośród wszystkich odmian zbożowych największą liczbą odmian odznaczała się kukurydza – 238, która stanowiła 34% wszystkich odmian zbożowych. W 2020 roku zarejestrowano także 178 odmian pszenicy (25%), 117 odmian jęczmienia (17%), 68 odmian żyta (10%) i 60 odmian pszenżyta (9%). Pozostałe gatunki stanowiły mniejszy udział.

Wykres 4. Liczba zarejestrowanych odmian zbóż konsumpcyjnych i paszowych w rejestrze COBORU w latach 2015-2020

AR wykres 4

Źródło: Lista odmian roślin rolniczych wpisanych do krajowego rejestru w Polsce w latach 2015-2020, COBORU

W sezonie 2019/20 poprawiły się wyniki handlu zagranicznego ziarnem zbóż, co wynikało z dużego popytu importowego w krajach Europy Zachodniej, wzrostu konkurencyjności polskiego ziarna na unijnych rynkach eksportowych w drugiej połowie sezonu oraz rosnącego eksportu produktów przetworzonych. Dodatnie saldo obrotów handlowych z zagranicą wyniosło 2,2 mld EUR, wobec 2,1 mld EUR w 2018 roku.

W 2019 r. krajowa produkcja zbóż wyniosła 28,9 mln ton i zwiększyła się w porównaniu do roku poprzedniego o 9% w wyniku zwiększenia areału uprawy oraz uzyskania wyższych plonów (Tabela 2). Stan zapasów początkowych oszacowano na 4,4 mln ton, tj. o 54% mniej niż w 2015 roku i o 44,3% mniej niż w roku 2018. Odnotowano spadek zboża importowanego o ponad 50% w stosunku do lat 2015-2018. Podaż całkowita kształtowała się na poziomie 34,5 mln ton i była mniejsza o 2,7 mln ton niż w 2018 r.

Tabela 2. Krajowy bilans zbóż ogółem w latach 2015-2019

Wyszczególnienie

2015

2016

2017

2018

2019

2019

2018=100

2015=100

Zapasy początkowe

9496

7262

6088

7856

4382

55,7

46,1

Areał uprawy (tys. ha)

7512

7462

7602

7806

7891

101,0

105,0

Plony (t/ha)

3,71

3,98

4,18

3,42

3,67

107,3

98,9

Zbiory (tys. t)

27897

29687

31778

26657

28990

108,8

103,9

Import

2342

2816

2242

2687

1140

42,4

48,6

Zasoby ogółem

39735

39765

40107

37200

34512

92,8

86,9

Zużycie krajowe

26333

26284

27397

27913

27504

72,5

104,4

- spożycie

4892

4852

4834

4794

4764

99,3

97,3

- wysiew

1725

1261

1316

1376

1390

101,0

80,5

- zużycie przemysłowe

2409

2597

2813

2910

2980

102,4

123,7

- spasanie

15865

16138

16986

17490

17120

97,8

107,9

- straty i ubytki

1442

1436

1449

1343

1250

93,0

86,6

Eksport

6140

7394

4854

4905

5820

118,6

94,7

Zapasy końcowe

7262

6088

7856

4382

1187

27,1

16,3

Zapasy/zużycie (%)

27,6

23,2

28,7

15,7

4,3

24,8

14,1

Źródło: Opracowanie własne na podstawie: Wyniki produkcji roślinnej 2019, IERIGŻ-PIB Rynek zbóż nr 57.

Krajowe zużycie w 2019 roku było na poziomie 27,5 mln ton, tj., o 1,5% mniej niż w poprzednim roku. Jednak duży wzrost eksportu o 18,6% niż rok wcześniej spowodował, że rozchody ogółem (zużycie krajowe i eksport) wzrosły o 1,5% do 33,3 mln ton). Wobec tego, na koniec sezonu doszło do dużej redukcji stanu zapasów (spadek o 75,6% do około 1 mln ton). Jest to bardzo niski poziom (3,9% rocznego zużycia, wobec 15,7% w poprzednim sezonie).

Komisja Europejska prognozuje, że ogółem zbiory zbóż w Polsce w 2020 r. mogą ukształtować się na poziomie ponad 31 mln ton, tj. o  8% wyższym niż przed rokiem. W tej sytuacji podaż zbóż w kraju będzie większa niż w poprzednim sezonie, co przy spodziewanym mniejszym zapotrzebowaniu na ziarno może wpłynąć na wzrost eksportu.  

Opracował Dział DEZG CDR Oddział w Poznaniu
Iwona Kajdan-Zysnarska, Kacper Mytko

Bibliografia:

  • Wyniki produkcji roślinnej 2017, 2018, 2019, GUS
  • Użytkowanie gruntów i powierzchnia zasiewów w 2019 roku, GUS
  • IERIGŻ-PIB Rynek zbóż nr 57.
  • Lista odmian roślin rolniczych wpisanych do krajowego rejestru w Polsce w latach 2015-2020, COBORU
  • Sytuacja na rynkach rolnych, Biuletyn Informacyjny KOWR nr 3/2020
  • Rynek zbóż - Biuro Analiz i Strategii Krajowego Ośrodka Wsparcia Rolnictwa

Spis Tabel:

  • Tabela 1. Zbiory zbóż w podziale gatunki w latach 2015-2019 (tys. ton)
  • Tabela 2. Krajowy bilans zbóż ogółem w latach 2015-2019

Spis Wykresów:

  • Wykres 1. Powierzchnia zasiewów zbóż w Polsce w latach 2015-2019 (tys. ha)
  • Wykres 2. Struktura zasiewów zbóż wg. gatunków w Polsce w 2019 roku
  • Wykres 3. Plony zbóż konsumpcyjnych i paszowych w Polsce w latach 2015-2019 (t/ha)
  • Wykres 4. Liczba zarejestrowanych odmian zbóż konsumpcyjnych i paszowych w rejestrze COBORU w latach 2015-2020

Our partners

Centrum Doradztwa Rolniczego w Brwinowie

Adres

ul. Pszczelińska 99
05-840 Brwinów

Telefon/fax

+48 22 729 66 34 do 38
+48 22 729 72 91

Adres e-mail

sekretariat@cdr.gov.pl
© Centrum Doradztwa Rolniczego w Brwinowie
Wdrożenie: Solmedia.pl